Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Czesław Miłosz

Czesław Miłosz – poeta, eseista, autor dwóch powieści, profesor slawistyki, tłumacz. Ur. 30.VI. 1911 w Szetejniach (dziś Šateiniai) na Litwie Kowieńskiej, pierworodny syn Aleksandra oraz Weroniki z Kunatów. Dzieciństwo spędził w Rosji: w czasie I wojny światowej cała rodzina podróżowała wraz z ojcem, inżynierem, wcielonym do carskiego wojska, i pracującym za linią frontu, również w miejscowościach ogarniętych rewolucją październikową. Po wojnie w 1918 wrócił na Litwę do rodzinnego majątku matki, Szetejń, od 1921 zamieszkał w Wilnie, gdzie zdał maturę i studiował prawo (1929-1934). Po dyplomie wyjechał na przeszło rok do Paryża, wróciwszy pracował w Polskim Radiu – od grudnia 1935 w Wilnie, a od 1937 w stolicy. Po trwającej blisko rok wojennej wędrówce znalazł się w lipcu 1940 w okupowanej Warszawie, którą opuścił w czasie powstania. Po wyzwoleniu zamieszkał w Krakowie, a w grudniu 1945 wyjechał do USA, gdzie pracował w polskich placówkach dyplomatycznych w Nowym Jorku i Waszyngtonie do 1950. Odwołany do kraju, z trudem uzyskał pozwolenie na wyjazd na placówkę w Paryżu w 1951, po miesiącu, w lutym 1951, opuścił ambasadę i zwrócił się o azyl polityczny. Odtąd jego twórczość była w Polsce objęta zapisem cenzury. Podczas pobytu we Francji związał się ze środowiskiem „Kultury” paryskiej i utrzymywał się wyłącznie z honorariów literackich, bez stałej pracy.

Na Zachodzie zaistniał przede wszystkim jako autor Zniewolonego umysłu, wydanego w 1953. Od jesieni 1960 wykładał w University of California w Berkeley jako profesor slawistyki (od 1978 emeritus). W 1980 uhonorowany literacką nagrodę Nobla, za „bezkompromisową wnikliwość w ujawnianiu zagrożeń człowieka w świecie pełnym gwałtownych konfliktów”, w roku następnym odwiedził Polskę w czasie solidarnościowej odwilży. Po 1989 regularnie przyjeżdżał do kraju, w 1993 otrzymał honorowe obywatelstwo Krakowa i tu osiedlił się na stałe. Zmarł w Krakowie 14.VIII. 2004, pochowany na Skałce w Krypcie Zasłużonych.

Czesław Miłosz wywodził się ze szlachty o kilkusetletnim rodowodzie (herb Lubicz), ze środowiska ziemiańskiego i wielokrotnie nawiązywał w twórczości do tej genealogii, podkreślając swoje litewskie korzenie i patriotyzm terytorialny, wokół czego narosło wiele nieporozumień; jego litewskość płynie z tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego: gente Lithuaniae, natione Polonus i znaczy bogactwo wrażliwości i doświadczeń w wielonarodowym tyglu.

Pokrewieństwo łączyło go z Oskarem V. Miłoszem, poetą języka francuskiego. Dla literatury porzucił pasje przyrodnicze. Renomowane wileńskie klasyczne gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta dało mu znajomość łaciny oraz literatury polskiej (nauczycielem jego był m.in. docent USB Stanisław Cywiński). W 1929 rozpoczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego – początkowo na wydziale polonistyki, po 2 tygodniach zdecydował się jednak na prawo; związał się ze studenckimi środowiskami lewicującymi i antyendeckimi, uczestnicząc w wielu inicjatywach, Klubie Włóczęgów, Sekcji Twórczości Oryginalnej polonistów, a wkrótce w życiu literackim młodego Wilna. Ciążyła mu jednak prowincjonalność miasta i w trakcie studiów próbowal przenieść się do Warszawy, gdzie spędził rok akademicki 1931/1932 i nie zaliczywszy go, powrócił do Wilna i skończył studia, nigdy jednak nie zrobił użytku z dyplomu prawnika. Roczne stypendium Funduszu Kultury Narodowej w Paryżu, który znał już ze studenckiej wyprawy kajakowej przez Europę w 1931, wykorzystał na szlifowanie francuskiego na zajęciach Alliance Française, słuchanie wykładów o tomizmie w Instytucie Katolickim, zwiedzanie Luwru w grupie z Józefem Pankiewiczem i rozmowy z Oskarem Miłoszem. W grudniu 1935 rozpoczął pracę w wileńskiej rozgłośni Polskiego Radia jako referent literacki, z powodu konfliktu z endeckim kierownictwem - m.in. o audycje dla mniejszości narodowych - najpierw usunięty z pracy, a potem przeniesiony do Warszawy (przed przeprowadzką spędził miesiąc we Włoszech), de facto awansowany - do działu programowego centralnej rozgłośni. W Warszawie poznał Janinę Dłuską-Cękalską, z którą ożenił się w styczniu 1944. Ewakuowany wraz z innymi pracownikami państwowymi, przedostał się z Rumunii do Wilna, wówczas stolicy niepodległej Litwy, a po wkroczeniu tam wojsk radzieckich w lipcu 1940 przeszedł przez zieloną granicę, by wrócić do Warszawy. Brał udział w podziemnym życiu kulturalnym, występował na wieczorach autorskich, w 1941 opublikował Wiersze pod pseudonimem Jan Syruć - pierwszą książkę podziemną na powielaczu, jako ks. J. Robak wydał antologię Pieśń niepodległa (1942), przyłączył się do konspiracyjnej organizacji PPS „Wolność”, założonej w Wilnie, oficjalnie pracował zaś przy porządkowaniu biblioteki UW przewożąc książki. Lata okupacji wykorzystał na bardzo intensywną pracę intelektualną, wszedł wówczas w krąg kultury anglosaskiej, ucząc się również angielskiego. Opuścił Warszawę podczas powstania, wraz z żoną udało mu się uniknąć pobytu w obozie przejściowym w Pruszkowie i znalazł ostatecznie schronienie w domu Jerzego Turowicza w podkrakowskich Goszycach. Po wyzwoleniu zamieszczał m.in. felietony w krakowskiej prasie codziennej, a także wraz zJerzym Andrzejewskim napisał scenariusz Robinsona warszawskiego (na motywach przeżyć W. Szpilmana). W grudniu 1945 zmarła na tyfus repatriowana pod Gdańsk matka Miłosza (ojciec zmarł w Krakowie w 1959), który wkrótce potem wraz z żoną wyjechał do pracy w nowojorskim konsulacie. Już po wyjeździe Miłosza w Czytelniku ukazał się jego tom Ocalenie. Od 1947 pełnił funkcję attaché kulturalnego ambasady w Waszyngtonie, gdzie w marcu urodził się syn Antoni Oskar. Tu m.in. razem z Manfredem Kridlem zajmował się obchodami Mickiewiczowskiej rocznicy w 1948. Z Ameryki nadsyłał korespondencje do krajowych pism kulturalnych, „Odrodzenia” i „Nowin Literackich”. Odwiedził Polskę w czerwcu 1950 i nie żywiąc złudzeń w kwestii zaostrzającego się kursu komunistycznej władzy, a jednocześnie wahając się przed decyzją pozostania na emigracji, po zakończeniu kadencji na placówce w grudniu 1950 wrócił sam do Warszawy (żona z trzyletnim synem oczekiwała narodzin drugiego dziecka w USA). Odebrano mu paszport, który jednak udało się odzyskać przy pomocy Natalii i Zygmunta Modzelewskich. Jego decyzja pozostania na Zachodzie nie była zaskoczeniem, niemniej jednak został bezpardonowo zaatakowany przez środowisko literackie w kraju, a do ataków przyłączyła się także emigracja, która wypominała mu związek z komunistycznym władzami oraz krytykę rządu londyńskiego; wsparcie otrzymał od środowiska „Kultury”, a także od Stanisława Vincenza, którego odwiedził latem 1951 w La Combe. W „Kulturze” drukował eseje, wiele mniejszych tekstów publicystycznych (często anonimowo), a także przygotowywał tłumaczenia – m.in. Artura Koestlera, Jeanne Hersch, Simone Weil. W 1953 nagrodzony szwajcarską Prix Littéraire Européen (nagrodą księgarzy) za Zdobycie władzy. Nie otrzymał wizy amerykańskiej (winą za to obarczał donosy z kręgów polonijnych), więc żona z synami w 1953 przyjechała do niego do Francji i zamieszkali w Brie-Comte- Robert, potem w Montgeron pod Paryżem.. W czasie krótkiej odwilży popaździernikowej jego nazwisko zaczęło się sporadycznie pojawiać w Polsce na łamach prasy literackiej, a w książce zbiorowej o Witkacym opublikowano jego esej napisany podczas okupacji. Zaproszony w 1960 na wykłady do Berkeley , na stanowisko po Wacławie Lednickim, już w następnym roku otrzymał stałą profesurę (tenure), nie mając stopnia doktora, i został naturalizowanym obywatelem USA. Prowadził wykłady o Dostojewskim, o manicheizmie, a także przegląd literatury polskiej, z którego powstała The History of Polish Literature (1969, skrócone wydanie polskie Historia literatury polskiej do roku 1939 wyd. 1993). Wychował całą grupę tłumaczy, również własnej poezji, sam wydał antologię Postwar Polish Poetry (1965); jego przekłady odegrały znaczącą rolę w popularyzacji twórczości Zbigniewa Herberta; prace literackie i translatorskie zdobyły szereg wyróżnień (nagroda amerykańskiego PEN Clubu 1974, stypendium Guggenheima 1976, doktorat honoris causa University of Michigan 1977, Neustadt Prize 1978). W 1979 ukazała się w jego przekładzie Księga psalmów, pierwsza z przetłumaczonych 14 ksiąg Biblii. Po Noblu wygłosił sześć odczytów na Harvard University (1981/1982), opublikowanych jako Sześć wykładów o poezji, otrzymał też wiele honorowych doktoratów, m.in. KUL (1981), Harvard (1989), UJ (1989), oraz Uniwersytetu im. Witolda Wielkiego w Kownie (1992), wraz z honorowym obywatelstwem niepodległej Litwy, a także National Medal of Arts w 1989. Po śmierci żony w 1986 ożenił się w 1992 z Carol Thigpen. Jego życie od dzieciństwa naznaczone było wędrówką, podróżował wiele do późnej starości, kilkakrotnie odwiedzał rodzinną Litwę. Przeżył żonę (zm. 15.VIII. 2002) i młodszego brata Andrzeja (zm. 21. IX. 2002).

Bibliografia

  • Andrzej Zawada, Miłosz, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1996
  • Wielcy Polacy. T. 24. Czesław Miłosz. Poeta światowego formatu, De Agostini, Warszawa 2007
  • Genealogia Czesława Miłosza: http://www.sejm-wielki.pl/b/sw.10762
  • J.[adwiga] C[zachowska], Czesław Miłosz, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 5, WSiP, Warszawa 1997; T. 10 [uzup.], Wydawn. IBL PAN, Warszawa 2007
  • Czesława Miłosza autoportret przekorny. Rozmowy przeprowadził Aleksander Fiut, WL, Kraków 1995

Elżbieta Kiślak

do góry