Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Zbigniew Herbert

Ur. 29 października 1924 we Lwowie, zm. 28 lipca 1998 w Warszawie, poeta, eseista, dramaturg.

Poeta. Debiutował tomem Struna światła w 1956 roku, w 1974 ukazał się zbiór Pan Cogito, ostatni tom Epilog burzy - 1998. W czasach PRL poeta podróżował na Zachód i wspierał opozycję demokratyczną w Polsce, a jego wiersz Przesłanie Pana Cogito stanowił credo niezależnych intelektualistów.

W latach dziewięćdziesiątych powrócił do Kraju, ciężko chory, wypowiadał się niejednokrotnie na tematy polityczne. Jego twórczość poetycka należy do tego samego nurtu artystycznego, co twórczość W. Szymborskiej - reprezentuje tradycje awangardowego wiersza wolnego, postawę ironii i dystansu, jednoczenie nasycona jest odwołaniami do mitologii, kultury starożytnej i wielkich dzieł malarstwa.

W czasie drugiej wojny światowej przebywał w rodzinnym Lwowie, w 1944 - przeniósł się do Krakowa, gdzie studiował na Akademii Sztuk Pięknych (krótko), a następnie - zgodnie z tradycją rodzinną - na Akademii Handlowej. W 1948 roku przeniósł się na Wybrzeże, jednocześnie studiując w Toruniu filozofię u Henryka Elzenberga. Od 1950 roku zamieszkał w Warszawie, zarabiając na życie, zajmował różne podrzędne stanowiska, przyjaźnił się wtedy z Leopoldem Tyrmandem (który w swoim Dzienniku 1954 nakreślił portret przyjaciela z tego okresu).

Pierwsze felietony i komentarze drukował w prasie Wybrzeża do 1948 roku, ale szersza obecność w życiu literackim (poza publikacjami w prasie katolickiej w latach pięćdziesiątych) możliwa była po liberalizacji politycznej 1955-1956. W 1956 ukazuje się pierwszy tom poetycki Herberta Struna światła, od razu zauważony przez krytykę literacką jako debiut niezwykle dojrzały artystycznie.

W latach następnych Herbert wielokrotnie podróżuje na Zachód, zbierając materiały do esejów ze zbioru Barbarzyńca w ogrodzie, 1962. Eseje o malarstwie holenderskim ukazują się na łamach czasopism, książkowo z opóźnieniem – Martwa natura z wędzidłem 1993, a książka o podróży do Grecji - po śmierci poety: Labirynt nad morzem, 2000). Kontakt ze sztuką był także często inspiracją jego twórczości poetyckiej. Kolejne zbiory poetyckie: Hermes pies i gwiazda 1957, Studium przedmiotu 1961 sprzyjają interpretacji tej twórczości jako poezji kultury, współczesnej kontynuacji klasycyzmu, akceptującego nowoczesność i jednocześnie podkreślającego związek ze sztuką przeszłości (tak interpretuje twórczość Z. Herberta Ryszard Przybylski).

W 1974 roku ukazuje się zbiór Pan Cogito; w którym pojawia się postać bohatera tej poezji, traktowanego nie zez ironii współczesnego intelektualisty. Pan Cogito - rodzaj alter ego poety, pojawiać się będzie też w kolejnych zbiorach. Tom z 1974 roku zamyka i podsumowuje Przesłanie pana Cogito, wiersz mówiący o potrzebie kontynuacji wzorów wielkich bohaterów, nawet jeśli sam Pan Cogito uważa się za skromnego, typowego inteligenta. Wiersz ten, po radykalizacji politycznej dużej części środowiska literackiego przeciwko dyktatowi partii w życiu kulturalnym i polityczny PRL, stopniowo nabiera znaczenia ideowego składu zasad opozycji demokratycznej w Polsce (w takim charakterze np. w eseju Michnika w książce Z dziejów honoru w Polsce).

Zbigniew Herbert po podpisaniu w 1975 roku Memoriału 59, protestującego przeciwko niekorzystnym zmianom w Konstytucji PRL, coraz częściej przebywa za granicą; jego twórczość w kraju niezmiennie cieszy się uznaniem krytyki i czytelników, w kręgu opozycji - interpretowana jest jako wyraz politycznego protestu. Po stanie wojennym, w 1983 ukazuje się oficjalnie wybór jego wierszy, gdzie po raz pierwszy pojawia się napisany wcześniej utwór Potęga smaku, będący podsumowaniem stosunku do sztuki zaangażowanej z lat pięćdziesiątych - niemożliwej do przyjęcia z powodów estetycznych. Jednocześnie Herbert publikuje w obiegu niezależnym: najpierw w 1983 roku ukazuje się tom 18 wierszy, nakładem krajowej Oficyny Literackiej, publikującej poza cenzurą, następnie - szerszy zbiór Raport z oblężonego miasta w Instytucie Literackim w Paryżu. Udziela wywiadu J. Trznadlowi, publikowanego w jego książce Hańba domowa, bardzo krytycznie oceniając postawę polskich literatów w latach pięćdziesiątych. Od 1986 do 1992 roku Zbigniew Herbert wraz z żoną mieszkał w Paryżu. w 1990 roku w Paryżu ukazuje się tom Elegia na odejście.

Po powrocie do Kraju Zbigniew Herbert publikuje kolejny tom Rovigo (1992), włącza się też w nurt życia zbiorowego, udzielając wywiadów prasowych i telewizyjnych, często zabierając głos na aktualne tematy polityczne. Zajmuje często stanowisko przeciwne wobec środowiska kierowanej przez A. Michnika "Gazety Wyborczej", atakuje też Czesława Miłosza (aluzyjnie w wierszu Chodasiewicz z tomu Rovigo). Ostatnim zbiorem opublikowanym za życia poety jest Epilog burzy z 1998 roku, przynoszący nowe wiersze z cyklu Pan Cogito i kontynuujący ton elegijnego pożegnania, rozpoczęty w zbiorze Rovigo.

Po śmierci Herberta jego żona, chcąc zakończyć konflikty polityczne, udziela szczegółowego wywiadu Jackowi Żakowskiemu (publ. w "Gazecie Wyborczej" 30.12. 2000 - 1.01.2001), ujawniają wiele szczegółów biograficznych, między innymi fakt długotrwałej choroby psychicznej.

Artystycznie twórczość Z. Herberta jest stosunkowo jednorodna, należy do nurtu poezji nowoczesnej, kontynuującej linię wiersza wolnego, związaną z oddziaływaniem międzywojennej awangardy, poeta posługuje się chętnie ironią, odwołaniami kulturowymi, podobnie jak W. Szymborska, zajmując postawę intelektualnego dystansu. Mniejsze znaczenie ma jego twórczość dramatyczna, wyrastająca z założeń teatru słowa, realizowana głównie w formie radiowej.

Anna Nasiłowska

do góry