Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Mity antyczne w polskiej literaturze dawnej

Antyk grecko-rzymski, obok tradycji biblijnej, stanowi najważniejszy punkt odniesienia dla nowożytnej kultury europejskiej, w tym polskiej. Antyczna mitologia, filozofia, sztuka, historia i literatura przez stulecia wywierały silny wpływ na rozwój świadomości kulturowej Europy. Jednym z głównych źródeł inspiracji pozostaje mitologia antyczna. Pozbawione już dziś wymiaru sakralnego mity nadal oddziałują na wyobraźnię twórców literatury.

W literaturze średniowiecznej była ona w znacznej mierze zapoznana. Mity greckie i rzymskie interpretowano alegorycznie w duchu religii chrześcijańskiej oraz ze względu na treści moralne w nich zawarte. Prawdziwy nawrót do antyku przyniósł renesans, dzięki czemu aż do wieku XVIII kultura klasyczna pełniła rolę tradycji kluczowej. Ten prymat załamał się wraz z nadejściem romantyzmu, sięgającego do złóż rodzimych, ludowych kultur narodowych.

Renesansowa renovatio antiquitatis wywołała szczególnie żywe zainteresowanie literacką eksploatacją mitologii grecko-rzymskiej. Powstają wówczas pierwsze antologie starożytnych ,,fikcji'' upowszechniające wiedzę na ten temat. W "Odprawie posłów greckich" Jan Kochanowski sięga do mitu trojańskiego, w poemacie "Muza" --- do toposu muz, w wierszu pt. "Alcestis męża od śmierci zastąpiła" --- do mitu o Alcestis i Admecie. "Pentesilea" Szymona Szymonowica to renarracja jednej z opowieści z cyklu trojańskiego, który jest najpopularniejszym tematem mitologicznym w literaturze Odrodzenia. Odwołania do postaci i fabuł mitycznych o charakterze egzemplarycznym i epizodycznym są w utworach renesansowych niezliczone. Postaci poszczególnych bogów przywoływano na prawach alegorii, jako personifikacje pojęć abstrakcyjnych lub zjawisk przyrodniczych, np. Wenera symbolizowała miłość, Pallas Atena --- mądrość, Mars --- wojnę, Febus --- sztukę lub Słońce, Ceres --- płody rolne. Topika antyczna staje się jednym z fundamentów polskiego języka poetyckiego.

Wpływ mitologii antycznej w epoce baroku staje się jeszcze wyraźniejszy. Kasper Twardowski pisze "Lekcje Kupidynowe", a Samuel Twardowski --- "Dafnis" oraz "Nadobną Paskwalinę", której akcja toczy się w świecie zamieszkałym przez greckie bóstwa. W sielankowej poezji ziemiańskiej (Szymon Zimorowic, "Roksolanki") oraz poezji dworskiej (Jan Andrzej Morsztyn, Hieronim Morsztyn, Zbigniew Morsztyn) odwołania do antycznej mitologii o charakterze alegorycznym stanowią konstytutywny czynnik stylu poetyckiego.

Wraz z nastaniem epoki Oświecenia nadchodzi przesilenie w literackiej recepcji i transformacji antyku, a więc i mitologii antycznej. Spór starożytników z nowożytnikami, w Polsce toczący się m. in. na łamach ,,Monitora'', rzuca nowe światło na starożytną spuściznę. Antyczni mówcy, poeci i filozofowie tracą pozycję niekwestionowanych autorytetów, a podniesiona zostaje wartość rodzimych inspiracji. W sposób umiarkowanie ciepły o tradycji i mitologii antycznej wypowiadają się Ignacy Krasicki, Franciszek Karpiński, Onufry Kopczyński oraz Józef Wybicki.

Tym niemniej pozostaje ona inspiracją dla wielu twórców literatury. Franciszek Dionizy Kniaźnin w dramacie pt. "Hektor" popularną tematykę trojańską przedstawia w sposób oryginalny: Grecy pokazani są jako najeźdźcy, natomiast Trojanie --- jako patrioci broniący ojczyzny. Ujęcie to pozwala odnieść tematykę mitologiczną do ówczesnej sytuacji politycznej.

Liczne są również konwencjonalne odwołania alegoryczne w postaci metafor czy epitetów, np. do Wenus i Kupidyna czy muz (Elżbieta Drużbacka, Adam Naruszewicz, Stanisław Trembecki). O stałym zainteresowaniu ,,historiami bajecznymi'' świadczy również ożywiona działalność wydawnicza na tym polu, która przynosi szereg ,,dykcjonarzy'', antologii i innego rodzaju opracowań syntetycznych, w czym nie przeszkadzał popularny wówczas pogląd, iż mity to nic więcej jak tylko zabobony, przesądy, ,,zmyślenia'' i ,,imaginacje''.

W wieku XIX następuje gruntowne przeobrażenie sposobu postrzegania mitologii i mitu jako takiego. O ile myśliciele oświeceniowi widzieli w nim fikcję i przekłamanie, o tyle romantycy przekładają prawdę mitu nad wszelkie inne rodzaje prawdy. Nie daje się ona, ich zdaniem, wyrazić w sposób pojęciowy i dlatego ujęta musi zostać w ramy światopoglądu mitycznego. Następuje intensyfikacja teoretycznej refleksji nad mitem, a pojęcie mitu zyskuje rangę filozoficzną (Vico, Herder, Schelling), co pozostaje nie bez wpływu na praktykę literacką. Mitologia antyczna nadal stanowi ważny punkt odniesienia w autodefinicji języka poetyckiego, czego ilustracją jest nawiązanie do mitu Heraklesa w poetyckim manifeście polskiego romantyzmu, jakim jest ,,Oda do młodości'' Adama Mickiewicza.

Filomaci chętnie i w sposób tradycyjny posługują się antycznym sztafażem (Adam Mickiewicz, "Zima miejska", "Dialogus Musarum", "Już się z pogodnych niebios"; Jan Czeczot. "Apollo po kolędzie"; Tomasz Zan, "Arion"; Jan Sobolewski, "Alcjon").

Juliusz Słowacki w "Królu-Duchu" wprowadza postać Herra Armeńczyka, nawiązując do mitu podanego przez Platona w "Republice". W "Grobie Agamemnona" materia mitologiczna wspomaga perswazyjną funkcję utworu poetyckiego, wzbogacając refleksję w nim zawartą o treści ponadhistoryczne. Ponadto wyraźny wpływ mitologii greckiej i rzymskiej daje się dostrzec w warstwie stylistycznej i obrazowej w takich utworach jak "Mnich", "Arab", "Jan Bielecki" czy "Mindowe".

Mitologia antyczna występuje również w twórczości pozytywistów, czego przykładem jest dramat Adama Asnyka pt. "Prometeusz", gdzie nakreślony jest zdeheroizowany portret bohatera.

Bibliografia

  • Tadeusz Bieńkowski, Antyk, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 2002.
  • Tadeusz Bieńkowski, Antyk, w: Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 2006.
  • Maria Cieśla-Korytowska, Mit, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 2006.
  • Michał Głowiński, Mity przebrane, Kraków 1994.
  • Ewa Juzoń, Antyk, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 2006.
  • Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Mitologia, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 2002.
  • Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Mitologia, w: Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 2006.

Krzysztof Gajewski

do góry