Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Mity antyczne w literaturze polskiej XX wieku

Znaczny we wszystkich epokach literatury polskiej wpływ antyku grecko-rzymskiego, a przede wszystkim jego mitologii, nie słabnie do dziś. Wręcz przeciwnie, kolejne pokolenia odnajdują ,,swój antyk'', a odkrycia archeologii, historii sztuki, badania w zakresie literaturoznawstwa czy filozofii pozwalają w sposób coraz bardziej wyrafinowany i, mamy nadzieję, bliższy historycznej prawdzie definiować antyczną tradycją oraz konstruować coraz to nowe jej interpretacje.

Wiek XX – wedle spostrzeżenia Stanisława Stabryły – przynosi nawet swoistą ,,modę na mity''. W okresie Młodej Polski tradycja antyczna jest propagowana przez Ludwika Hieronima Morstina, jednego z redaktorów czasopisma „Museion”. Istotą klasycyzmu jest dla niego dionizyjskość, która łączy w sobie w sposób harmonijny antagonistyczne własności natury ludzkiej.

Do autorów modernistycznych najchętniej sięgających do mitologii należą: Kazimierz Przerwa Tetmajer, Jan Kasprowicz, Lucjan Rydel, Leopold Staff, a nade wszystko Stanisław Wyspiański. W XX-leciu międzywojennym w sposób szczególny nawiązywali do spuścizny grecko-rzymskiej Skamandryci: Tuwim, Wierzyński, Iwaszkiewicz, a ponadto Mieczysław Jastrun i stale aktywny Leopold Staff. Jeśli chodzi o literaturę powojenną, to w dziedzinie poezji największy ślad mitologia antyczna pozostawia na twórczości Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Mieczysława Jastruna, Anny Świrszczyńskiej, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej oraz Jarosława Marka Rymkiewicza.

Poezja

Mitologia grecka pojawia się w twórczości Kazimierza Przerwy Tetmajera w wierszach takich jak "Prometeusz", "Narodziny Afrodyty", "Psyche", "Szalony Faun", "Ikar", "Tytan","Herakles","Z motywów starożytnych". U Lucjana Rydla w wierszach "Erynie", "Faun i Najada", "Orfeusz", "Danaidy", "Syrena". U Jana Kasprowicza np. w "Anadyomene".

Do mitów antycznych nawiązuje Jarosław Iwaszkiewicz ("Temat antyczny") oraz Mieczysław Jastrun ("Ifigenia", "Acheron", "Z podziemia i z morza"), który dokonuje egzystencjalnej reinterpretacji wątków mitologicznych. W utworze o tematyce wojennej pt. "Centaury" przedstawia hitlerowskie oddziały motocyklowe jako znane z mitologii greckiej hybrydy człowieka i rumaka. Stanisław Grochowiak w utworze "Troja" sięga po naturalistyczne wyjaśnienie motywacji ludzkich działań. Jarosław Marek Rymkiewicz w wierszu "Odys" opowiada dalszy ciąg historii greckiego herosa, który nie ustaje w wędrówce i rusza na północ. Anna Świrszczyńska interesuje się szczególnie kobiecymi postaciami w greckiej mitologii ("Okeanidy", "Prometeusz"). Leopold Staff w wierszu "Prometeusz" dokonuje żartobliwej trawestacji mitu o Prometeuszu.

Konstanty Ildefons Gałczyński chętnie sięga po tematykę antyczną zarówno w tonie poważnym, jak i buffo. W wierszu "Powrót do Eurydyki" Orfeusz-Odyseusz wraca do wiernej żony po tułaczce wojennej. Dedykowany żonie kunsztowny utwór "Wenus" to pochwalny hymn o miłości. "Hymn do Apollina" to z kolei nawiązująca do pieśni Horacego prośba poety o prosty styl w poezji. "Niobe", poemat inspirowany rzeźbą głowy Niobe znajdującą się w Nieborowie, to liryczne opus magnum Gałczyńskiego. W tym enigmatycznym utworze o charakterze patchworku Gałczyński porusza problematykę związku sztuki i cierpienia. W "Muzach" z kolei w sposób żartobliwy opisuje Muzy czasów nowożytnych.

Roman Brandstaetter interpretuje antyk przede wszystkim na sposób egzystencjalny i religijny. W utworze "Kasandra" wyraża protest przeciwko bezsensownemu okrucieństwu historii. W wierszu "Odys u bogini Kalipso" bohater odrzuca dar nieśmiertelności i wybiera kondycję ludzką. Do innego epizodu "Odysei" nawiązuje utwór pt. "Wyspa Syren". W "Hymnie Syzyfa" tytułowy heros jest metaforą człowieka wierzącego, dla którego wiara jest bezustannym wysiłkiem niby toczony ku szczycie góry głaz.

W wierszu "Nad Styksem" Wisława Szymborska, w nieco podobny sposób, co Herbert w utworze "U wrót doliny", modernizuje pejzaż świata zmarłych. Dusze przewozi się motorówkami, a całość działań jest koordynowana przez megafony. Tematem utworu pt. "Spis ludności" są kłopoty, jakie napotyka myśl człowieka współczesnego przy próbie dotarcia do prawdziwego sensu mitu. "Monolog dla Kasandry" ilustruje tezę, że nie zawsze miło mieć rację. Dla poezji Zbigniewa Herberta tematyka antyku klasycznego, a przede wszystkim mitologii grecko-rzymskiej, jest znakiem rozpoznawczym. Bogowie greccy, tacy jak Apollo ("Do Apollina") czy Atena ("Do Ateny") i w ogóle mitologiczny sztafaż ("O Troi", "Przypowieść o królu Midasie") służą poecie do stawiania pytań uniwersalnych i do poruszania ważkich kwestii filozoficznych. Wyraźna u poety jest fascynacja poezją i sztuką, tak jak te pojęcia rozumieli Grecy. Herbert próbuje dotrzeć do istoty dzieła sztuki oraz posłannictwa i roli artysty ("Arijon", "W drodze do Delf", "Apollo i Marsjasz"). Często kostium antyczny pozwala mu na przedstawianie tematyki współczesnej i skontrastowania małości czasów obecnych z wielkością klasyków ("Brak węzła") oraz do przeprowadzania subtelnych analiz na tematy moralne ("Ofiarowanie Ifigenii", "Hermes, pies i gwiazda", "Historia Minotaura"). Tadeusz Różewicz w licznych wierszach już w tytule przywołuje postaci i motywy mitologiczne ("Circe", "Mars", "Leda", "Scylla i Charybda", "Acheron w samo południe") po to tylko, aby opisać przy ich pomocy, na prawach kontrapunktu współczesność jakże odległą od mitologicznych pierwowzorów zarówno pod względem estetycznym, jak i moralnym.

Proza

Tematyka mitologiczna --- w odmianie grecko-rzymskiej --- dość rzadko natomiast pojawia się we współczesnej prozie polskiej. Jarosław Iwaszkiewicz w opowiadaniu zatytułowanym "Ikar" przedstawia narrację tylko metaforycznie wiążącą się z mitycznym prototypem. Dalsze, nieopisane w "Odysei" losy Odyseusza prezentuje Jerzy Andrzejewski w swojej ostatniej powieści pt. "Nikt".

Dramat

Dramat wydaje się być gatunkiem uprzywilejowanym, jeśli chodzi o tematykę mitologiczną, być może ze względu na nieuniknione odniesienia do klasycznej tragedii greckiej. Historię XX-wiecznego dramatu mitologicznego w literaturze polskiej otwiera nazwisko Stanisława Wyspiańskiego. W "Legendzie" czerpie Wyspiański z nieczęsto branej przez literatów na warsztat rdzennej mitologii słowiańskiej. Opowiada znany nam dzięki Mistrzowi Wincentemu tzw. Kadłubkowi mit o Kraku i Wandzie, w sposób nieco zaskakujący kontaminując go z mitem o Edypie. W "Achilleis" i w "Powrocie Odysa" pojawia się cykl trojański. Ponadto w kręgu inspiracji antycznych pozostają dramaty: "Meleager", "Protesilas i Laodamia", "Akropolis", a także w mniejszym stopniu "Noc listopadowa". Stanisław Wyspiański w swoich dramatach jako jedyny wybitny twórca traktuje mitologię nie jako ornament, ale punkt wyjścia i temat do głębszych nad nią rozważań, przewartościowań i reinterpretacji.

Dramatyczną twórczością Wyspiańskiego inspiruje się Feliks Płażek, pisząc "Elektrę", "Eirene", "Legendę o królowej Alkestis" oraz "Ifigenię".

Tematykę mitologiczną odnajdziemy w poemacie scenicznym Tytusa Czyżewskiego pt. "Śmierć Fauna" oraz w dramacie pt. "Erynie" Jana Nepomucena Millera. W duchu chrześcijańskim reinterpretuje mit o Alkestis i Admecie Emil Zegadłowicz w dramacie pt. "Alcesta".

Jeszcze przed wybuchem II wojny powstają takie dramaty jak "Antygona" Aleksandra Maliszewskiego oraz "Odys u Feaków" Stefana Flukowskiego. Z pełnym uszanowaniem oryginalnych wersji mitów pisane są "Trylogia trojańska" Artura Marii Swinarskiego, "Alcesta" Stanisława Dygata oraz "Tragedia Achillesa" Wacława Kubackiego.

Dramat Anny Świrszczyńskiej pt. "Orfeusz" jest polemiką z oryginalnym mitem: Eurydyka Świrszczyńskiej woli pozostać w Hadesie aniżeli pójść z Orfeuszem. Podobnie przekorne potraktowanie tego mitu znajdziemy w młodzieńczym dramacie Jarosława Marka Rymkiewicza pt. "Eurydyka, czyli każdy umiera tak, jak mu wygodniej", gdzie Eurydyka również wraca z własnej woli do Hadesu. Rymkiewicz stosuje chwyt ,,teatru w teatrze'' i umieszcza akcję swojej sztuki w czasach współczesnych. Postać Orfeusza zainspirowała Gałczyńskiego do stworzenia dramatycznej żartobliwej miniaturki z cyklu Teatrzyk Zielona Gęś pt. "Skutki gry Orfeusza". Gałczyński pisze ponadto szereg scenek mitologicznych w stylu operetkowym: "Pomysł Zeusa" oraz "Tragiczny koniec mitologii". Dogłębnej analizy mitu o Orestesie dokonuje Jerzy Zawieyski w sztuce pt. "Lament Orestesa", polemizując zarazem z wersją Eurypidesa. Roman Brandstaetter w "Odysie płaczącym" oraz "Medei" trzyma się dość blisko klasycznych wzorców, choć dokonuje ich swoistej reinterpretacji, dowodząc adekwatności tematyki mitologicznej do problemów nękających człowieka współczesnego. Również Jan Parandowski stworzył utwór sceniczny pt. "Medea", jedyny dramat w dorobku tego wybitnego popularyzatora tematyki antycznej.

Bibliografia

  • Alina Brodzka, Elżbieta Sarnowska (red.), Topika antyczna w literaturze polskiej XX wieku, Wrocław 1992.
  • Erazm Kuźma, Mit w literaturze, mitotwórstwo, w: Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, Wrocław 1992.
  • Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Antyk w literaturze XX wieku, w: Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, Wrocław 1992.
  • Stanisław Stabryła, Hellada i Roma. Recepcja antyku w literaturze polskiej w latach 1976 - 1990, Kraków 1996.

Krzysztof Gajewski

do góry