Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Biblia w literaturze staropolskiej

Biblia w okresie staropolskim oddziaływała w sferze:

1. myśli religijnej, filozoficznej, moralnej i naukowej

2. wątków fabularnych

3. wzorców parenetycznych

4. genologii i stylistyki

Biblia funkcjonowała na prawach autorytetu w kwestiach filozoficznych, etycznych, a do pewnego stopnia i naukowych. Jej potoczna znajomość przyczyniła się do tego, że w codziennym obiegu były zaczerpnięte z Biblii sentencje i maksymy o charakterze moralnym. Stanowiła źródło egzemplów i cytatów w piśmiennictwie homiletycznym. Typowe kazanie polegało na przedstawieniu biblijnej perykopy wraz z odpowiednim komentarzem i wnioskami moralnie wiążącymi. W rozważaniach religijnych, politycznych i historiozoficznych czerpali z Biblii argumenty Orzechowski, Frycz-Modrzewski, Skarga czy Jan z Trzciany.

Fabuły biblijne stanowiły podstawowy budulec dla wielu dramatów staropolskich. Gatunkiem najgłębiej przenikniętym filiacjami biblijnymi są w dramacie staropolskim misteria średniowieczne i renesansowe (Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka, O ofiarowaniu Izaaka, Dialog krotki na Święto Narodzenia) i baroku (Potockiego Dialog o Zmartwychwstaniu Pańskim). Z misterium wywodzą się tzw. opery pasyjne, czyli libretta dla widowisk scenicznych o dużym rozmachu (Utarczka krwie wojującego Boga, 1663). W dziedzinie dramatu popularnego inspiracja biblijna ujawnia się na przykładzie choćby Rejowego Żywotu Józefa (1545). Tego typu utwory sceniczne odznaczały się wyraźną moralistyką i służyły jako ilustracje z góry założonych tez. Podobnymi cechami odznaczały się dramaty szkolne, pisane dla celów wychowawczych w szkołach jezuickich.

W sposób odmienny materiał biblijny był traktowany w humanistycznych tragediach biblijnych, inspirowanych teatrem antycznym takich jak Castus Ioseph Simonidesa (1587), Jephtes sive votum George Buchanana w adaptacji Zawickiego (1587). Tego typu utwory, wyzyskujące analogie między wątkami biblijnymi i antycznymi (Józef i macocha a Hipolit i Fedra, Jefte i jego córka a Agamemnon i Ifigenia) kwalifikuje się jako tzw. parafrazę substytucyjną.

Najbardziej typowym przykładem parenetycznego wpływu Biblii jest piśmiennictwo homiletyczne. Kaznodzieje czerpali z Biblii egzempla, w których stawiali za wzór chrześcijańskiego postępowania życiorysy świętych. W ten sposób powstały pierwsze hagiografie. Do postaci najczęściej przywoływanych należał starotestamentowy:

* Józef (Istoryja o świętym Józefie, 1530; wersja Reja z roku 1545, Simonidesa z 1587, Wojciecha Stanisława Chrościńskiego z 1745, Jabłonowskigo z 1749

* Zuzanna (O dwu starcach, ktorzy pożądali Zuzanny, XVI w., adaptacje Kochanowskiego z roku 1562, Grabowieckiego — 1590, Dowgirda z 1624, Kaspra Modlibowskiego z 1716)

* Judyta (Leszczyński — 1620, Wacław Potocki — 1652)

* Hiob (Chrościński — 1705)

W zakresie stylistyki i genologii zapożyczenia z Biblii można dostrzec w językowym ukształtowaniu profetycznej homiletyki Skargi, jeremiadach Dantyszka (Jonas propheta..., 1535), twórczości Jurkowskiego, Jabłonowskiego (Paralele dwóch świętych Józefów, 1749), psalmodiach Kochowskiego (Trybut należyty albo Psalmodia, 1693).

Przekład całości Biblii na język polski został poprzedzony szeregiem wydań polskiego Psałterza.

W średniowiecznej Polsce łaciński psałterz służy nie tylko jako śpiewnik kościelny, ale jednocześnie jako elementarz szkolny, a więc jego opanowanie było pierwszym etapem kształcenia. Wcześnie też pojawiła się potrzeba psałterza polskiego, dla szerokich świeckich rzesz czytających, ale nieznających łaciny. Już w XIII w. ukazuje się Psałterz bł. Kingi. Znany jest on dziś wyłącznie dzięki późniejszym redakcjom, takim jak trójjęzyczny Psałterz floriański (XIV w.), Psałterz puławski (XV/XVI w.) czy — pierwszy polski psałterz drukowany — wydany przez Wietora w roku 1532 Psałterz albo kościelne śpiewanie króla Dawida.

Renesans przyniósł nową falę przekładów Psałterza. Nie sposób przecenić znaczenia swoistej rywalizacji translatorskiej, która wywiązała się między obozami katolickim i protestanckim. Dyskusje nad przekładami poszczególnych miejsc były tak żywotne i uzyskiwały tak szeroki oddźwięk społeczny, że znawcy przedmiotu podkreślają ich wkład w ukształtowanie się polszczyzny literackiej. Realizując postulat liturgizacji języka wernakularnego protestanci tworzyli zrazu wierszowane parafrazy wybranych psalmów, które wykonywali podczas nabożeństw. Być może miały one charakter okolicznościowy i doraźny, gdyż np. dzieło Siedem psalmów pokutnych, które wyszło spod pióra Reja przed rokiem 1547 zaginęło w całości. Choć przekłady Jana Seklucjana (1547) czy Piotra Artomiusza (1578) do dziś śpiewane są przez protestantów.

W dziedzinie przekładów Psałterza zaznaczył swoją obecność również drugi ważny nurt intelektualnej kultury renesansu — humanizm, przynosząc ze sobą potrzebę wersji poetyckich, odznaczających się wartością artystyczną i literackim kunsztem. I pojawiły się takie. Jak łatwo się domyślać, uroda stylistyczna nie pozwoliła dochować wierności przekazowi teologicznemu. Kochanowski nie respektuje np. odróżnienia form Jahwe i Elohim oddawanych w polszczyźnie tradycyjnie jako, odpowiednio, Pan i Bóg. Sęp-Szarzyński wprowadza amplifikacje wzbogacające przekaz filozoficzny oryginału. Chodziło zresztą często o przestrzeganie elementarnych reguł stylistycznych polszczyzny, gdyż przekłady religijne w istotnych teologicznych miejscach w swej uległości wobec oryginału posuwały się do zachowania budowy syntaktycznej i porządku słów w zdaniu, co doprowadziło w końcu do ukształtowania się specyficznego stylu funkcjonalnego — języka sakralnego.

Warto przy tym zwrócić uwagę na fakt, że większość artystycznych przekładów psalmów powstaje za sprawą tłumaczy protestanckich, takich jak Rybiński (1605) czy Rysiński (1614). Wraz z nasileniem się prześladowań protestantów w ich poetyckich przekładach Psałterza coraz głośniej pobrzmiewa nuta rozpaczy i beznadziei.

Staropolskie przekłady całości Biblii można ująć w następującym zestawieniu:

1455 Biblia Królowej Zofii (szaroszpatacka) przez staroczeski kalwińska
1561 Biblia Jana Leopolity z łaciny katolicka
1563 Biblia brzeska (pińczowska, radziwiłłowska) z jęz. oryg. kalwińska
1572 Biblia nieświeska (Szymon Budny) z jęz. oryg. ariańsko-socyniański
1599 Biblia Jakuba Wujka z łac., ale uwzględnia jęz. oryg. katolicka
1632 Biblia gdańska z jęz. oryg. protestancka

W sferze wpływów, jakie wywarło Pismo Święte na literaturę polską, można wyróżnić szereg warstw w zależności od odległości genologicznej, stylistycznej oraz tematycznej dzielącej Biblię i dany utwór literacki. W tym ujęciu należałoby rozpocząć od apokryfów, które od samej Biblii dzieli czasami jedynie decyzja komisji ustalających skład kanonów biblijnych. Oczywiście polskie utwory średniowieczne określane mianem apokryfów w sposób istotny odbiegają pod względem struktury gatunkowej oraz rejestru stylistycznego apokryfów starożytnych staro- i nowotestamentowych. Tym niemniej, podobnie jak w całym świecie judeochrześcijańskim i na terenie Polski rozwijały się one bujnie, wydając czasem arcydzieła (Rozmyślania o żywocie Pana Jezusa, tzw. przemyskie) – do czasów kontrreformacji. Ze stanowczym potępieniem spotkał się ten nurt literacki w uchwałach Soboru Trydenckiego, które zostały włączone do polskiego kodeksu praw świeckich w roku 1564, praw kościelnych – 1577. Obradujący blisko 10 lat później synod prowincjonalny zabronił kaznodziejom do sięgania pod narracje apokryficzne. Gorliwie zwalczał apokryfy Piotr Skarga. W swoich Żywotach świętych (1579) dowodził, że niekanoniczne opowieści nie różnią się niczym od bluźnierstw. O temperaturze ówczesnych sporów religijnych może świadczyć fakt, że jeszcze w XVII wieku dopuszczano się palenia potępianych utworów. W czasach nowożytnych literackie funkcjonowanie apokryfów ograniczyło się do obiegu nieoficjalnego i popularnego. Historycy literatury odróżniają apokryfy od nieapokryficznych utworów narracyjnych eksploatujących wątki biblijne, pozbawionych jednak intencji teologicznej takich jak np. Historia Judyt paniej... (ok. 1573), Historyja o Judaszu M. Chrzysztoporskiego (1572), Zuzanna Jana Kochanowskiego (1562). W obrębie korpusu apokryfów sensu stricto wyróżnić można utwory pochodzenia średniowiecznego oraz późniejsze, średniowiecznymi tylko inspirowane. Do pierwszej grupy zaliczymy:

* Rozmyślania o żywocie Pana Jezusa, tzw. przemyskie (XV w.)

* Historia Trzech Króli (XV w.)

* Sprawa chędoga o Męce Pana Chrystowej (XV w.)

* Ewangelia Nikodema

W skład grupy drugiej wchodzą:

* Istoryja o świętym Jozefie, Patryjarsze[...], którego byli bracia zaprzedali (1530)

* K. Pussman, Historyja barzo cudna [...] o stworzeniu nieba i ziemie... (1551)

* Jan z Szamotuł, Kazania o Maryi Pannie czystej (1506 – 19)

* B. Opec, Żywot Pana Jezu Krysta ... (1522)

* Rozmyślania dominikańskie (1532)

* Jan z Koszyczek, Żywot świętej Anny, naczystszej panny Maryjej matki... (ok. 1522)

* Mikołaj z Wilkowiecka, Historia o świętej Annie (1577)

Z powyższą, opartą na wyznacznikach historycznoliterackich klasyfikacją przecina się przyporządkowanie genologiczne. Wyodrębniają się w literaturze apokryficznej dwa nurty. Pierwszy z nich jest zbliżony w swej poetyce do apokryfów przed- i wczesnochrześcijańskich. Charakteryzuje go narracja neutralna wzorowana na starotestamentowe, przy czym zachowanie jednolitości narracyjnej na przestrzeni całego utworu zaciera granicę między ortodoksyjną treścią natchnioną a amplifikacjami apokryficznymi (np. Istoryja o świętym Józefia (...), Historyja bardzo cudna (...) Pussmana). Nurt drugi charakteryzuje się wyrazistym rozdziałem treści kanonicznych i apokryficznych. Utwory tu przynależne odznaczają się heterogenicznością w sposobie prowadzenia narracji ujawniając zróżnicowany stopień zaufania do poszczególnych źródeł informacji o dziejach świętych (Rozmyślania przemyskie).Niejako pomiędzy tymi przeciwstawnymi biegunami plasuje się typ apokryfów opartych na wyrazistych wzorcach gatunkowych literackich i pozaliterackich, jak kazania czy medytacje. Rozpada się ten typ na dwa podtypy w zależności od stopnia nasycenia fabułą. Z jednej bowiem strony przynależą tu scholastyczne i uczone kazania Jana z Szamotuł, w zasadzie nie wykraczające w warstwie narracyjnej poza materiał stricte biblijny, z drugiej zaś strony — popularne pasyjne homilie (np. Sprawa chędoga...) czy utwory typu medytacyjnego (Rozmyślania dominikańskie, Żywot Pana Jezu Krysta Bartłomieja Opeca) zawierające bardzo obszerne amplifikacje o charakterze literackim, często naturalistyczne i dosadne.

Bibliografia

  • M. Adamczyk, Biblijno-apokryficzne narracje w literaturze staropolskiej do końca XVI w., Poznań 1980.
  • M. Adamczyk, O Biblii i jej kulturotwórczej roli, "Nurt" 1981 nr 12.
  • W. Fallek, Szkice i studia o wpływie Biblii na literaturę polską, Warszawa 1931.
  • M. Jasińska (red.), Matka Boska w poezji polskiej, Lublin 1959.
  • Grzegorz Kramarek, Tradycja biblijna w literaturze polskiej. Bibliografia opracowań,
  • Ryszard Przybylski, Ogrom zła i odrobina dobra. Cztery lektury biblijne, Warszawa 2006.
  • S. Sawicki, J. Gotfryd (red.), Biblia a literatura, Lublin 1986.
  • Anna Świderkówna, Prawie wszystko o Biblii, Warszawa 2002.
  • Anna Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994.

Krzysztof Gajewski

do góry