Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Esej

Niefabularny utwór literacki w formie szkicu pisanego prozą o bardzo różnorodnej tematyce i nie pretendujący do całościowego ogarnięcia omawianego tematu. Termin (fr. essai = próba) i forma gatunku zaczerpnięte zostały z dzieła Essais (1580) francuskiego pisarza Michela de Montaigne’a (1533-1592), ale korzenie gatunku wywodzą się z tradycji retorycznych pisarstwa starożytnego (niektóre pisma m.in. Arystotelesa, Platona, Plutarcha, Seneki).

Forma eseju jest dość luźna i nieokreślona, a jego cechy trudne do sprecyzowania. Jedną z ważniejszych właściwości gatunku jest silnie uwypuklona obecność autora. Może on wykorzystać elementy języka mówionego zwracając się bezpośrednio do czytelnika i może wskazać na nauki, które czytający powinien wyciągnąć z lektury. Autor dba zarazem o stronę stylistyczną, artystyczną i intelektualną utworu.

Esej posługuje się aforyzmem i przypadkowym wyrażeniem opinii. Sięga również po cytat, anegdotę i paradoks oraz wykorzystuje elementy obrazowania poetyckiego i opisu. Omawiany temat jest przy tym traktowany wybiórczo i nierygorystycznie, a tok wypowiedzi, rządzony zasadą skojarzeń wokół tematu, nie zawsze rozwija się logicznie i w sposób uporządkowany. Stąd między innymi bierze się charakterystyczna jakość eseju, jaką jest jego wewnętrzna sprzeczność i nieustannie podejmowana próba podejścia na nowo do omawianego tematu, analizowanego zjawiska czy wyrażanego doświadczenia. Ten typ utworu literackiego dlatego też unika syntezy czy podsumowania.

Esej jest jednym z powszechniejszych gatunków literackich uprawianych przez pisarzy wielu literatur narodowych. Na gruncie polskim nawiązuje czasem do rodzimej tradycji szlacheckiej gawędy. Mówi się też o istnieniu „polskiej szkoły eseju”.

Gatunek niefabularnego utworu literackiego w formie luźno skomponowanego szkicu pisanego prozą o bardzo różnorodnej tematyce i nie pretendujący do całościowego i wszechstronnego ogarnięcia omawianego tematu. Zarówno pochodzący z języka francuskiego termin (essai = próba), jak i forma gatunku zaczerpnięte zostały z dzieła zatytułowanego Essais (1580) francuskiego pisarza Michela de Montaigne’a (1533-1592). Na dzieło składały się rozważania o przyjaźni, miłości, śmierci i moralności. Angielski pisarz Francis Bacon (1561-1626) również posłużył się tym terminem nadając jednemu ze swoich dzieł, będącemu medytacjami o mądrości, tytuł Essays (1597) i tym samym zapoczątkował bogatą tradycję uprawiania eseistyki w języku angielskim. Korzenie tego gatunku sięgają jednak głębiej, gdyż wywodzą się z tradycji retorycznych pisarstwa starożytnego (niektóre pisma m.in. Arystotelesa, Platona, Plutarcha, Seneki).

Forma eseju jest dość luźna, pojemna i nieokreślona, a jego cechy trudne do sprecyzowania – co sprawia, że nie wypracowano jednej obowiązującej definicji gatunku i że w zamian, dla zracjonalizowania tej formy pisarstwa, sięga się czasem po określenia typu kategoria estetyczna, konwencja stylistyczna czy postawa intelektualna. W eseju autor może wykorzystać elementy języka mówionego zwracając się na przykład bezpośrednio do czytelnika i próbując zaangażować go w proces przedstawiania swoich racji. Ale będąc wypowiedzią nieformalną i rodzajem rozmowy z czytelnikiem, najczęściej esej jest zarazem utworem stylistycznie wykwintnym, artystycznie dopracowanym i intelektualnie ambitnym. Czasem przybiera postać refleksji humanistycznej lub filozofowania i wówczas staje na granicy pomiędzy nauką i sztuką. Daleki jest jednak od rygorów dyskursu naukowego. Posługuje się aforyzmem, a także przypadkowym wyrażeniem opinii czy spontaniczną i niespodziewaną konstatacją „na boku”. Sięga również po cytat, anegdotę i paradoks oraz wykorzystuje elementy obrazowania poetyckiego i opisu. Nieobce też mu są elementy autobiografii, a silnie uwypuklona obecność autora stanowi jedną z ważniejszych właściwości gatunku.

Esej może być nonszalancki w tonie i sposobie wypowiedzi, ale unika trywialności i zachowuje powagę. Zawiera osądy moralne, wskazuje na nauki, które czytelnik powinien wyciągnąć z lektury. Omawiany temat – niezależnie od tego, czy są nim np. wrażenia z podróży, interpretacja dzieła sztuki czy refleksja filozoficzna – jest przy tym traktowany wybiórczo i nierygorystycznie. Tok wypowiedzi, rządzony zasadą skojarzeń wokół tematu i odsłaniający subiektywny punkt widzenia, nie zawsze też rozwija się logicznie i w sposób uporządkowany. Stąd między innymi bierze się charakterystyczna jakość eseju, jaką jest jego wewnętrzna sprzeczność, konflikt, napięcie, wysiłek i nieustannie podejmowana próba podejścia na nowo do omawianego tematu, analizowanego zjawiska czy wyrażanego doświadczenia. W tej próbie są one ciągle kwestionowane, rewidowane i podawane w wątpliwość. Esej dlatego też unika syntezy czy podsumowania. Jest tekstem otwartym, niestabilnym, dynamicznym, a nawet niekonsekwentnym i rozproszonym.

W zależności od podejmowanej tematyki, sposobu jej prezentacji i rodzaju refleksji esej można podzielić na różne typy: autobiograficzny, filozoficzny, moralistyczny, publicystyczny, podróżniczy, naukowy, historyczny, krytycznoliteracki i in. Można też mówić o eseju formalnym (mającym charakter dogmatyczny, eksplikacyjny i mniej osobisty) oraz nieformalnym (posiadającym luźną formę, osobisty lub nawet intymny charakter, sięgającym po humor i posługującym się potocznym językiem).

Mimo swojej pograniczności i niestabilności, esej był i pozostaje jednym z powszechniejszych gatunków literackich uprawianych przez pisarzy wielu literatur narodowych zachodniej cywilizacji. Do najbardziej znanych eseistów anglojęzycznych należą m.in. A. Addison, R. Steele, W. Hazlitt, Ch. Lamb, R.W. Emerson, H.D. Thoreau, D.H. Lawrence i V. Woolf. We Francji esej jest reprezentowany m.in. przez B. Pascala, Woltera, Ch. Montesquieu, F. Chateaubrianda, A. Gide’a, A. Camusa. Do znanych eseistów niemieckich należą m.in. F. Schlegel, F. Nietzsche, T. Mann, K. Krauss. Na gruncie polskim, gdzie esej czasem nawiązuje do rodzimej tradycji szlacheckiego gawędopisarstwa (gawęda) i gdzie można mówić o „polskiej szkole eseju”, do wybitnych reprezentantów gatunku należą m.in. Stanisław Konarski, Maurycy Mochnacki, Aleksander Świętochowski, Stanisław Brzozowski, Tadeusz Boy-Żeleński, Mieczysław Jastrun, Jerzy Stempowski, Stanisław Vincenz, Czesław Miłosz i Zbigniew Herbert.

Bibliografia

  • B. Berger, Der Essay. Form und Geschichte, Bern 1964.
  • Encyclopedia of the Essay, ed. by T. Chevalier, London 1997.
  • Essays on the Essay: Redefining the Genre, ed. by A.J. Butrym, Athens 1989.
  • G. Good, The Observing Self: Rediscovering the Essay, London 1988.
  • Polski esej. Studia, red. M. Wyka, Kraków 1991.
  • R. Scholes and C.H. Klaus, Elements of the Essay, New York 1969.
  • R. Sendyka, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Kraków 2006.
  • C. Shärf, Geschichte des Essays. Von Montaigne bis Adorno, Göttingen 1999.
  • J. Terrasse, Rhétorique de l‘essai littéraire, Montréal 1977.
  • H. Walker, The English Essay and Essayists, London 1915.
  • K. Wroczyński, Esej – zarys teorii gatunku, „Przegląd Humanistyczny” 1986 nr 5/6.

Andrzej Karcz

do góry